Zachowek: komu się należy, ile wynosi i jak go obliczyć w 2026 roku

Zachowek to suma pieniędzy, której najbliżsi zmarłego mogą żądać od spadkobiercy, gdy testament albo darowizny za życia odebrały im należną część majątku. Prawo do zachowku mają dzieci (a gdy dziecko nie żyje, jego dzieci), małżonek i rodzice, jeśli dziedziczyliby z ustawy. Zachowek wynosi połowę udziału, który przypadłby im bez testamentu, a dwie trzecie, gdy uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy (art. 991 Kodeksu cywilnego, dalej: KC). Na pozew masz 5 lat.

Zachowek w skrócie

• Komu: dzieciom (po zmarłym dziecku jego zstępnym), małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, jeśli dziedziczyliby z ustawy. Rodzeństwo, pasierb i partner bez ślubu zachowku nie dostaną.
• Ile: 1/2 udziału ustawowego, a 2/3 dla małoletniego dziecka i osoby trwale niezdolnej do pracy. Gdy mama zostawia dwoje dzieci i mieszkanie warte 800 000 zł, a w testamencie pomija jedno z nich, pominiętemu należy się 200 000 zł.
• Od czego się liczy: od wartości spadku po odjęciu długów, powiększonej o darowizny. Darowizny dla spadkobierców i uprawnionych do zachowku dolicza się bez względu na datę, dla innych osób tylko z ostatnich 10 lat (art. 993–994 KC).
• Tylko pieniądze: zachowek to roszczenie o zapłatę, a nie udział w mieszkaniu. Płaci spadkobierca, a gdy spadek nie wystarcza, osoba obdarowana (art. 991 § 2 i art. 1000 KC).
• Termin: 5 lat od ogłoszenia testamentu, a wobec obdarowanego 5 lat od śmierci spadkodawcy (art. 1007 KC).
• Koszt: opłata od pozwu to 5% dochodzonej kwoty, przy 200 000 zł jest to 10 000 zł. Ugoda w formie aktu notarialnego z poddaniem się egzekucji pozwala skierować sprawę do komornika bez procesu, a taksa przy tej kwocie to najwyżej 1 570 zł netto.
• Podatek: dzieci, małżonek i rodzice nie płacą, jeśli zgłoszą zachowek w urzędzie skarbowym na formularzu SD-Z2 w ciągu 6 miesięcy od zapłaty.

Chcesz zawrzeć ugodę o zachowek w formie aktu, zrzec się zachowku albo sporządzić testament z wydziedziczeniem? W porównywarce kancelarii notarialnych w Warszawie sprawdzisz opinie, zarezerwujesz termin online albo wyślesz kilku kancelariom bezpłatne zapytanie o wycenę.

Co to jest zachowek i kiedy powstaje prawo do niego

Zachowek chroni najbliższych przed sytuacją, w której spadkodawca przekazuje cały majątek komuś innemu: w testamencie, w zapisie windykacyjnym albo w darowiznach za życia. Nie unieważnia testamentu ani darowizny. Spadkobierca zostaje właścicielem mieszkania, ale musi spłacić uprawnionego w pieniądzu (art. 991 § 2 KC).

Prawo do zachowku powstaje w chwili śmierci spadkodawcy. Za jego życia nie da się go dochodzić. Można się go jedynie zrzec w umowie z przyszłym spadkodawcą, zawartej u notariusza (więcej w sekcji o unikaniu zachowku).

Zachowek przysługuje w trzech sytuacjach:

• Testament Cię pomija albo daje Ci mniej, niż wynosi zachowek.
• Spadek jest pusty, bo spadkodawca rozdał majątek w darowiznach. Wtedy zachowek należy się nawet bez testamentu.
• Majątek przeszedł w zapisie windykacyjnym, czyli testament przekazał konkretną rzecz, np. mieszkanie, wprost wskazanej osobie.

Komu należy się zachowek?

Zachowek należy się zstępnym (dzieciom, wnukom, prawnukom), małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, ale tylko tym, którzy byliby powołani do spadku z ustawy (art. 991 § 1 KC). Ten warunek decyduje o wszystkim. Kto dziedziczy z ustawy i w jakich częściach, opisujemy w poradniku o dziedziczeniu ustawowym.

Kto może żądać zachowku: drzewo rodziny. Kliknij, aby powiększyć.

Zachowek dla wnuków

Wnuk wchodzi w miejsce swojego rodzica, który nie dożył śmierci dziadka (art. 931 § 2 KC). Dostaje wtedy zachowek liczony od udziału, który przypadłby jego rodzicowi, a przy kilkorgu rodzeństwa dzieli go z nimi. Wnuk ma też prawo do zachowku, gdy jego rodzic został wydziedziczony, i to nawet wtedy, gdy wydziedziczony żyje (art. 1011 KC).

Na zachowek wnuka zalicza się darowizny, które dziadek zrobił na rzecz jego rodzica (art. 996 § 1 KC). Jeśli Twój zmarły tata dostał od dziadka mieszkanie, Twój zachowek może spaść do zera.

Zachowek dla małżonka

Małżonek dziedziczy z ustawy tylko wtedy, gdy w chwili śmierci trwało małżeństwo i nie było orzeczonej separacji (art. 935¹ KC). Nie dostanie zachowku także wtedy, gdy spadkodawca wniósł o rozwód lub separację z jego winy, żądanie było uzasadnione, a sąd na wniosek pozostałych spadkobierców wyłączył go od dziedziczenia (art. 940 KC).

Kto traci prawo do zachowku

• Wydziedziczony w testamencie ze skuteczną przyczyną (art. 1008 KC).
• Uznany za niegodnego dziedziczenia przez sąd (art. 928 KC).
• Ten, kto zrzekł się dziedziczenia albo zachowku w umowie notarialnej (art. 1048 KC).
• Ten, kto odrzucił spadek. Traktuje się go tak, jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 1020 KC).

Ile wynosi zachowek?

Zachowek to ułamek udziału, który przypadłby Ci przy dziedziczeniu ustawowym:

• 1/2 udziału ustawowego to reguła,
• 2/3 udziału ustawowego należy się zstępnemu, który jest małoletni, i każdemu uprawnionemu, który jest trwale niezdolny do pracy. Oba warunki ocenia się na dzień śmierci spadkodawcy.

Ostatnia kolumna pokazuje zachowek osoby dorosłej i zdolnej do pracy. U małżonka i rodzica 2/3 wchodzi w grę tylko przy trwałej niezdolności do pracy, bo kryterium małoletności dotyczy wyłącznie zstępnych. Małżonek dziedziczący z dziećmi dostaje z ustawy co najmniej 1/4 spadku (art. 931 § 1 KC), dlatego przy czworgu dzieci jego zachowek wynosi 1/8.

Jak obliczyć zachowek krok po kroku

1. Ustal czystą wartość spadku. Zsumuj majątek (mieszkanie, oszczędności, samochód, akcje) i odejmij długi spadkodawcy, np. niespłacony kredyt. Nie odejmuje się zapisów zwykłych i poleceń z testamentu (art. 993 § 1 KC). Majątek wycenia się według stanu z dnia śmierci i cen z dnia, w którym ustala się zachowek, a w sądzie z dnia wyroku.
2. Dolicz darowizny i zapisy windykacyjne zrobione przez spadkodawcę (art. 993–995 KC). Które darowizny się liczą, wyjaśniamy w następnej sekcji. Tak powstaje podstawa do obliczenia zachowku.
3. Ustal swój udział ustawowy, tak jakby testamentu nie było. Uwzględnia się przy tym także spadkobierców niegodnych i tych, którzy spadek odrzucili, ale pomija tych, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni (art. 992 KC).
4. Pomnóż podstawę przez udział i przez 1/2 albo przez 2/3.
5. Odejmij to, co już dostałeś od spadkodawcy: darowizny, zapisy i wartość Twojego udziału w spadku (art. 991 § 2 i art. 996 KC). U dzieci odejmuje się też koszty wychowania i wykształcenia, o ile przekraczały przeciętną miarę w danym środowisku (art. 997 § 1 KC), np. opłacone przez rodzica prywatne studia za granicą.

Przykład z kwotami

Twoja mama była wdową i miała dwoje dzieci: Ciebie i Twojego brata. W testamencie powołała do całego spadku brata. Masz 35 lat i pracujesz.

• W chwili śmierci mama miała mieszkanie warte 820 000 zł i 10 000 zł na koncie, a do spłaty 30 000 zł kredytu gotówkowego.
• 8 lat przed śmiercią darowała bratu działkę. Działka w stanie z dnia darowizny jest dziś warta 200 000 zł.
• 5 lat przed śmiercią darowała Tobie samochód, dziś wart 40 000 zł.

Obie darowizny dolicza się niezależnie od daty, bo trafiły do spadkobiercy i do uprawnionego do zachowku (art. 994 § 1 KC). Darowiznę dla synowej doliczono by tylko wtedy, gdyby od niej do śmierci mamy nie minęło 10 lat. Gdyby darowizn nie było, zachowek wyniósłby 1/4 × 800 000 zł = 200 000 zł. Gdybyś w dniu śmierci mamy był małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wyniósłby 2/3 × 520 000 zł – 40 000 zł = 306 666,67 zł.

Najczęściej spór dotyczy wartości mieszkania. Jeśli strony się nie zgadzają, sąd powołuje biegłego rzeczoznawcę majątkowego. Prywatny operat szacunkowy zamówiony przed rozmową ze spadkobiercą kosztuje zwykle mniej niż opinia biegłego i daje obu stronom wspólny punkt wyjścia do ugody.

Zachowek od darowizny: co się dolicza do spadku

Darowizny powiększają podstawę zachowku, więc spadkodawca nie może „obejść” zachowku, rozdając majątek za życia. Kodeks przewiduje jednak wyjątki (art. 994 KC):

Wartość darowizny liczy się według stanu z dnia darowizny i cen z dnia ustalania zachowku (art. 995 § 1 KC). Jeśli mama w 2012 r. darowała jednemu z dzieci mieszkanie do remontu warte wtedy 300 000 zł, a obdarowany je wyremontował, do spadku dolicza się dzisiejszą cenę mieszkania w stanie do remontu, np. 650 000 zł. Remont zrobiony za pieniądze obdarowanego nie podnosi zachowku, ale wzrost cen na rynku tak.

Pozorna sprzedaż nie chroni przed zachowkiem. Jeśli rodzic „sprzedał” dziecku mieszkanie za symboliczną kwotę, a pieniądze nigdy nie wpłynęły, sąd może uznać, że umowa sprzedaży ukrywała darowiznę (art. 83 § 1 KC). Jak darowizna wpływa na spadek i podatki, opisujemy w poradniku o darowiźnie u notariusza.

Kto płaci zachowek?

Obowiązek zapłaty przechodzi kolejno na trzy grupy osób. Do następnej sięgasz dopiero wtedy, gdy nie możesz uzyskać zachowku od poprzedniej.

1. Spadkobierca, testamentowy albo ustawowy (art. 991 § 2 KC). Jeśli sam jest uprawniony do zachowku, np. jest dzieckiem spadkodawcy, płaci tylko nadwyżkę ponad własny zachowek (art. 999 KC).
2. Zapisobierca windykacyjny, czyli osoba, która dostała konkretną rzecz z testamentu. Odpowiada do wartości tego, co dostał, i może zwolnić się z długu, wydając przedmiot zapisu (art. 999¹ KC).
3. Obdarowany, którego darowiznę doliczono do spadku. Odpowiada tylko w granicach wzbogacenia i może oddać przedmiot darowizny zamiast płacić (art. 1000 KC). Przy kilku obdarowanych najpierw płaci ten, kto dostał darowiznę najpóźniej (art. 1001 KC).

Zachowek jest długiem spadkowym (art. 922 § 3 KC). Spadkobierca, który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, odpowiada za niego tylko do wartości stanu czynnego spadku z wykazu albo spisu inwentarza (art. 1031 § 2 KC). Gdy spadek jest pusty, bo majątek rozdano za życia, uprawniony żąda pieniędzy od obdarowanego.

Przedawnienie zachowku: ile masz czasu?

Testament ogłasza sąd spadku albo notariusz, gdy ma dowód śmierci spadkodawcy (art. 649 Kodeksu postępowania cywilnego, dalej: KPC). Datę znajdziesz w protokole otwarcia i ogłoszenia testamentu. Przy dziedziczeniu ustawowym Sąd Najwyższy uznał, że termin biegnie od śmierci spadkodawcy, tak jak wobec obdarowanego (wyrok z 10 marca 2011 r., V CSK 283/10).

Bieg przedawnienia przerywa (art. 123 § 1 KC):

• pozew o zachowek albo wniosek o zawezwanie do próby ugodowej złożony w sądzie (opłata 300 zł),
• uznanie roszczenia przez spadkobiercę, np. pisemne potwierdzenie długu albo wpłata części kwoty,
• wniosek o stwierdzenie nabycia spadku z ustawy złożony przez uprawnionego, gdy chodzi o zachowek od spadkobiercy ustawowego (uchwała SN z 10 października 2013 r., III CZP 53/13).

Po przerwaniu termin biegnie od nowa (art. 124 § 1 KC). Same rozmowy, maile i SMS-y niczego nie przerywają, chyba że spadkobierca uzna w nich Twoje roszczenie.

Jak dochodzić zachowku: wezwanie, ugoda, pozew

Krok 1: zbierz dokumenty

• akt zgonu spadkodawcy,
• testament i protokół jego otwarcia i ogłoszenia,
• postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia,
• odpisy ksiąg wieczystych, umowy darowizn, wyciągi z rachunków, dokumenty długów,
• dokumenty potwierdzające Twój wiek w dniu śmierci albo niezdolność do pracy, jeśli żądasz 2/3.

Krok 2: wezwij spadkobiercę do zapłaty

Wyślij wezwanie listem poleconym za potwierdzeniem odbioru. Podaj kwotę, sposób jej obliczenia i termin. Po upływie terminu zaczynają biec odsetki za opóźnienie (art. 455 i 481 KC). Sąd Najwyższy przyjął, że odsetki od zachowku biegną od wezwania dłużnika do zapłaty (wyrok z 17 września 2010 r., II CSK 178/10).

Wzywam do zapłaty kwoty 220 000,00 zł tytułem zachowku po [imię i nazwisko spadkodawcy], zmarłej 12 marca 2026 r., w terminie 14 dni od doręczenia tego wezwania, na rachunek bankowy nr [numer rachunku]. Kwota ta to 1/4 wartości spadku powiększonej o doliczone darowizny (1/4 × 1 040 000,00 zł = 260 000,00 zł) po odjęciu otrzymanej przeze mnie darowizny samochodu (40 000,00 zł), zgodnie z art. 991 i art. 993–996 Kodeksu cywilnego. Po bezskutecznym upływie terminu wniosę pozew.

Krok 3: ugoda, najlepiej w formie aktu notarialnego

Zanim złożysz pozew, spróbuj ugody, czyli umowy, w której obie strony coś ustępują (art. 917 KC). Możecie uzgodnić kwotę, raty albo przekazanie rzeczy zamiast pieniędzy.

Ugoda na zwykłym papierze wiąże strony, ale jeśli spadkobierca przestanie płacić, i tak musisz iść do sądu. Dlatego przy ratach lepiej zawrzeć ugodę w formie aktu notarialnego, w którym spadkobierca poddaje się egzekucji (art. 777 § 1 pkt 4 KPC). Gdy spóźni się z ratą, sąd nada aktowi klauzulę wykonalności i sprawę przejmie komornik, bez procesu o zapłatę.

Taksa notarialna za taką ugodę liczy się od kwoty (§ 3 rozporządzenia w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej). Przy 220 000 zł to najwyżej 1 010 zł + 0,4% × (220 000 – 60 000) zł = 1 650 zł netto, czyli 2 029,50 zł z VAT, plus wypisy. Oświadczenie o poddaniu się egzekucji w tym samym akcie jest czynnością uboczną i nie ma osobnej stawki (§ 11 ust. 1 rozporządzenia). Własną kwotę sprawdzisz w kalkulatorze taksy notarialnej.

Mieszkanie albo działka zamiast pieniędzy. Spadkobierca może za Twoją zgodą przenieść na Ciebie nieruchomość w miejsce zapłaty zachowku (art. 453 KC). Wymaga to aktu notarialnego (art. 158 KC), taksy liczonej od wartości nieruchomości i opłaty sądowej 200 zł za wpis własności do księgi wieczystej (art. 42 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, dalej: u.k.s.c.). Uwaga na podatek po stronie spadkobiercy: organy podatkowe traktują takie przeniesienie jak odpłatne zbycie (interpretacja Dyrektora KIS z 3 czerwca 2025 r., 0112-KDSL1-1.4011.194.2025.2.MW). Jeśli od końca roku, w którym spadkodawca nabył nieruchomość, nie minęło 5 lat, spadkobierca może zapłacić PIT (art. 10 ust. 1 pkt 8 i ust. 5 ustawy o PIT).

Krok 4: pozew o zachowek

Pozew składasz w sądzie ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy (art. 39 KPC). Jeśli żądasz ponad 100 000 zł, sprawę rozpoznaje sąd okręgowy, a do tej kwoty sąd rejonowy (art. 17 pkt 4 KPC). W pozwie podaj strony, kwotę, sposób jej obliczenia i dowody, w tym wniosek o powołanie biegłego do wyceny majątku.

Wnoszę o zasądzenie od pozwanego [imię i nazwisko] na moją rzecz kwoty 220 000,00 zł tytułem zachowku po [imię i nazwisko spadkodawcy], zmarłej 12 marca 2026 r., wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia [dzień po upływie terminu z wezwania] do dnia zapłaty, oraz o zasądzenie kosztów procesu. Wartość przedmiotu sporu: 220 000 zł.

Spadkobierca może w odpowiedzi na pozew wnieść o rozłożenie zachowku na raty, odroczenie terminu zapłaty albo obniżenie kwoty (art. 997¹ KC, szczegóły niżej).

Gdzie złożyć pozew o zachowek w Warszawie

Źródło: rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie siedzib i obszarów właściwości sądów (t.j. Dz.U. 2026 poz. 492, § 3 pkt 40–41) oraz strony Sądu Okręgowego w Warszawie i Sądu Okręgowego Warszawa-Praga, stan na wrzesień 2026 r. W naszym przykładzie mama mieszkała na Mokotowie, a spór dotyczy 220 000 zł, więc pozew trafia do Sądu Okręgowego w Warszawie.

Kolory pokazują sąd rejonowy (roszczenie do 100 000 zł). Przy wyższej kwocie pozew trafia do sądu okręgowego po tej samej stronie Wisły. Kliknij, aby powiększyć.

Ile kosztuje sprawa o zachowek?

Kto przegrywa, zwraca przeciwnikowi koszty procesu (art. 98 § 1 KPC). Jeśli nie stać Cię na opłatę, możesz wnieść o zwolnienie od kosztów sądowych i dołączyć oświadczenie o rodzinie, majątku i dochodach (art. 102 u.k.s.c.).

Ugoda jest tańsza od procesu: zamiast 11 000 zł opłaty sądowej i kosztów biegłego płacicie tylko taksę notarialną. Kto płaci taksę, strony ustalają w ugodzie.

Zachowek na raty, odroczenie i obniżenie

Od 22 maja 2023 r. osoba zobowiązana do zapłaty może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach jego obniżenia (art. 997¹ KC). Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową obu stron. Typowy przypadek: spadkobierca mieszka w odziedziczonym mieszkaniu i nie ma oszczędności, żeby spłacić rodzeństwo.

• Raty mogą trwać łącznie najwyżej 5 lat. W wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd może przedłużyć ten termin, ale nie dłużej niż do 10 lat. Przy 220 000 zł i 5 latach to 60 rat po 3 666,67 zł.
• Obniżenie jest wyjątkiem. Gdy okoliczności, które je uzasadniały, ustaną, uprawniony może w ciągu 5 lat od obniżenia zażądać zwrotu różnicy.

Raty możecie też uzgodnić bez sądu, w ugodzie notarialnej.

Czy można uniknąć zachowku?

Spadkodawca nie może jednostronnie odebrać nikomu zachowku, poza wydziedziczeniem. Pominięcie kogoś w testamencie niczego nie zmienia. Są jednak trzy legalne rozwiązania: wydziedziczenie, zrzeczenie się zachowku i umowa dożywocia. Dwa ostatnie wymagają aktu notarialnego.

Wydziedziczenie w testamencie

Spadkodawca może w testamencie pozbawić zachowku dziecko, małżonka albo rodzica tylko z przyczyn wymienionych w art. 1008 KC. Uprawniony musi:

1. wbrew woli spadkodawcy uporczywie postępować w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, np. nadużywać alkoholu albo popełniać przestępstwa,
2. dopuścić się wobec spadkodawcy lub jego najbliższych umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
3. uporczywie nie dopełniać wobec spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna musi wynikać z treści testamentu (art. 1009 KC). Samo zdanie „wydziedziczam syna” nie wystarczy, trzeba opisać konkretne zachowanie. Wydziedziczenie jest nieskuteczne, jeśli spadkodawca przebaczył (art. 1010 KC). Wydziedziczony może je podważyć w sprawie o zachowek, a sąd sprawdzi, czy przyczyna była prawdziwa. Dzieci wydziedziczonego zachowują własne prawo do zachowku (art. 1011 KC). Jak opisać przyczynę, jakie dowody zebrać i kiedy sądy uznają wydziedziczenie, wyjaśniamy w poradniku o wydziedziczeniu w testamencie.

Wydziedziczenie najlepiej wpisać do testamentu notarialnego, bo notariusz pomoże opisać przyczynę zgodnie z art. 1008 KC, a oryginał zostanie w kancelarii i nie zaginie. Taksa za taki testament to najwyżej 150 zł netto (§ 8 pkt 4 rozporządzenia). Z VAT i wypisem policzysz ją w kalkulatorze taksy dla testamentu.

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia albo samego zachowku

Przyszły spadkobierca ustawowy może w umowie z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia albo tylko prawa do zachowku, w całości lub w części (art. 1048 KC). Umowa wymaga formy aktu notarialnego. Często zawiera się ją w zamian za darowiznę za życia: rodzic przekazuje dziecku mieszkanie lub pieniądze teraz, a dziecko zrzeka się zachowku po nim.

• Zrzeczenie obejmuje także zstępnych zrzekającego się, chyba że strony umówią się inaczej (art. 1049 § 1 KC).
• Zrzeczenie się samego zachowku nie odbiera prawa do dziedziczenia z ustawy, jeśli spadkodawca nie zostawi testamentu.
• Umowę można uchylić kolejną umową notarialną (art. 1050 KC).

Taksa wynosi najwyżej 200 zł netto (§ 16 rozporządzenia), a pełny koszt z VAT i wypisami pokaże kalkulator kosztów notarialnych. Skutki dla dzieci zrzekającego się i różnice wobec odrzucenia spadku opisujemy w poradniku o zrzeczeniu się dziedziczenia.

Umowa dożywocia zamiast darowizny

Umowa dożywocia to przeniesienie własności nieruchomości w zamian za dożywotnie utrzymanie i opiekę (art. 908 KC). Jest odpłatna, więc nie jest darowizną i nie dolicza się jej do spadku przy obliczaniu zachowku. Nabywca płaci jednak podatek od czynności cywilnoprawnych: 2% wartości rynkowej nieruchomości, także w rodzinie (art. 7 ust. 1 pkt 2 lit. a ustawy o PCC). Musi też naprawdę sprawować opiekę, bo dożywocie zawarte tylko dla pozoru sąd może uznać za ukrytą darowiznę. Szczegóły w poradniku o umowie dożywocia.

Co nie chroni przed zachowkiem

• Zapis windykacyjny. Jest doliczany do spadku, a zapisobierca odpowiada za zachowek (art. 999¹ KC).
• Darowizna dla dziecka albo małżonka. Dolicza się ją bez względu na to, ile lat minęło.
• Pozorna sprzedaż za symboliczną cenę.
• Fundacja rodzinna założona mniej niż 10 lat przed śmiercią.

Zachowek a podatek od spadków i darowizn

Otrzymany zachowek podlega podatkowi od spadków i darowizn (art. 1 ust. 1 pkt 5 ustawy o podatku od spadków i darowizn, dalej: u.p.s.d.). Obowiązek podatkowy powstaje z chwilą zapłaty zachowku (art. 6 ust. 1 pkt 2a u.p.s.d.), a przy zapłacie w ratach z chwilą otrzymania każdej części (art. 6 ust. 1a u.p.s.d.).

• Dzieci, wnuki, małżonek i rodzice są zwolnieni z podatku, jeśli zgłoszą nabycie naczelnikowi urzędu skarbowego na formularzu SD-Z2 w ciągu 6 miesięcy od powstania obowiązku podatkowego (art. 4a ust. 1 pkt 1 u.p.s.d.). Formularz złożysz w e-Urzędzie Skarbowym albo na papierze.
• Spóźnione zgłoszenie oznacza podatek według skali dla I grupy: od nadwyżki ponad 36 120 zł, stawki od 3% do 7% (art. 9 ust. 1 pkt 1 u.p.s.d. i § 2 rozporządzenia Ministra Finansów w sprawie skal podatkowych). Przy zachowku 220 000 zł nadwyżka wynosi 183 880 zł, a podatek 946,60 zł + 7% × (183 880 – 23 665) zł = 12 162 zł. To minimum, bo do podstawy dolicza się jeszcze to, co dostałeś od spadkodawcy w roku zapłaty i 5 latach przed nim (art. 9 ust. 2 u.p.s.d.).
• Spadkobierca odlicza wypłacony zachowek od wartości spadku jako ciężar (art. 7 ust. 3 u.p.s.d.). Ma to znaczenie, gdy spadek dostał ktoś spoza najbliższej rodziny, np. partner, który płaci podatek według III grupy.

Przekazanie mieszkania zamiast pieniędzy może dodatkowo oznaczać PIT po stronie spadkobiercy (opisujemy to w kroku 3).

Najczęstsze błędy

1. Mylenie pominięcia w testamencie z wydziedziczeniem. Testament, który kogoś pomija, nie odbiera mu zachowku. Spadkobierca, który na to liczył, dowiaduje się o długu z pozwu.
2. Wydziedziczenie bez konkretnej przyczyny. Ogólnik w testamencie albo przyczyna spoza art. 1008 KC sprawia, że wydziedziczenie nie działa, a uprawniony dostaje pełny zachowek.
3. Czekanie z pozwem. Termin 5 lat biegnie mimo rozmów rodzinnych. Po jego upływie spadkobierca może podnieść zarzut przedawnienia i sąd oddali pozew.
4. Pomijanie starych darowizn. Darowizna dla rodzeństwa sprzed 20 lat nadal się liczy. Kto jej nie uwzględni, żąda za mało.
5. Liczenie darowizny według ceny sprzed lat. Mieszkanie darowane w 2012 r. wycenia się po dzisiejszych cenach, ale w stanie z dnia darowizny.
6. Odrzucenie spadku, żeby „przejść na zachowek”. Kto odrzuci spadek, traci też prawo do zachowku (art. 1020 KC), a udział pozostałych przy obliczaniu zachowku się nie zmienia (art. 992 KC).
7. Żądanie w pozwie mieszkania zamiast pieniędzy. Sąd zasądza wyłącznie kwotę. Przeniesienie nieruchomości zamiast zapłaty strony mogą tylko uzgodnić, np. w ugodzie w formie aktu notarialnego.
8. Brak zgłoszenia SD-Z2 w ciągu 6 miesięcy od zapłaty. Zwolnienie przepada, a przy 220 000 zł podatek wynosi ponad 12 000 zł.

Najczęściej zadawane pytania

Czy zachowek należy się, gdy nie było testamentu?

Tak, jeśli spadkodawca rozdał majątek w darowiznach i z udziału ustawowego dostajesz mniej, niż wynosi zachowek. Typowy przypadek: rodzic za życia darował mieszkanie jednemu dziecku, a po jego śmierci spadek jest prawie pusty. Zachowku żądasz wtedy od obdarowanego, w ciągu 5 lat od śmierci spadkodawcy.

Czy mogę żądać zachowku w postaci mieszkania?

Nie. Zachowek to zawsze roszczenie o zapłatę pieniędzy (art. 991 § 2 KC). Spadkobierca może jednak za Twoją zgodą przekazać Ci mieszkanie albo udział w nim zamiast zapłaty. Wymaga to aktu notarialnego.

Czy dziecko z pierwszego małżeństwa albo pozamałżeńskie dostanie zachowek?

Tak. Wszystkie dzieci spadkodawcy dziedziczą z ustawy w równych częściach, bez względu na to, z jakiego związku pochodzą (art. 931 § 1 KC), więc mają też takie samo prawo do zachowku. Dziecko pozamałżeńskie musi mieć prawnie ustalone ojcostwo: przez uznanie albo wyrok sądu. Pasierb, czyli dziecko współmałżonka, zachowku nie dostanie.

Czy roszczenie o zachowek się dziedziczy?

Tylko na niektórych spadkobierców. Roszczenie przechodzi na spadkobiercę uprawnionego wyłącznie wtedy, gdy sam należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy (art. 1002 KC). Mąż córki spadkodawcy nie przejmie więc jej roszczenia, bo zięć nie ma prawa do zachowku.

Czy trzeba płacić zachowek od mieszkania, w którym mieszka spadkobierca?

Tak. Wartość mieszkania wchodzi do spadku, nawet jeśli spadkobierca w nim mieszka. Może jednak wnieść o rozłożenie zachowku na raty, maksymalnie na 5 lat (wyjątkowo do 10 lat), o odroczenie zapłaty, a w wyjątkowych przypadkach o obniżenie kwoty (art. 997¹ KC).

Czy mogę zrzec się zachowku po śmierci rodzica?

Tak, ale to już nie jest zrzeczenie się dziedziczenia. Po śmierci możesz zwolnić spadkobiercę z długu, a on musi to zwolnienie przyjąć (art. 508 KC). Forma notarialna nie jest wymagana, ale zrób to na piśmie, żeby mieć dowód. Za życia rodzica zachowku zrzekasz się tylko w umowie notarialnej z nim (art. 1048 KC).

Czy zapis windykacyjny chroni przed zachowkiem?

Nie. Przedmiot zapisu windykacyjnego dolicza się do spadku przy obliczaniu zachowku, a zapisobierca odpowiada za zachowek do wartości tego, co dostał (art. 993 i 999¹ KC). Przed zachowkiem chroni skuteczne wydziedziczenie albo umowa o zrzeczenie się zachowku.

Czy notariusz ustali, ile wynosi mój zachowek?

Nie rozstrzyga sporu, bo to rola sądu. Notariusz może natomiast sporządzić ugodę o zachowek z poddaniem się egzekucji, akt przeniesienia nieruchomości w miejsce zapłaty, umowę o zrzeczenie się zachowku albo testament z wydziedziczeniem. Wyliczenie kwoty przygotujcie wcześniej, najlepiej na podstawie operatu szacunkowego.

Podstawa prawna

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. 2026 poz. 795): art. 83 (pozorność), art. 123–124 (przerwanie przedawnienia), art. 158 (forma aktu notarialnego), art. 453 (świadczenie w miejsce wykonania), art. 455 i 481 (wymagalność, odsetki), art. 508 (zwolnienie z długu), art. 908 (dożywocie), art. 917 (ugoda), art. 922 § 3 (zachowek jako dług spadkowy), art. 928 (niegodność), art. 931–932, 935¹ i 940 (dziedziczenie ustawowe), art. 991–1011 (zachowek i wydziedziczenie), art. 1020 (skutek odrzucenia spadku), art. 1031 § 2 (dobrodziejstwo inwentarza), art. 1048–1050 (zrzeczenie się dziedziczenia i zachowku).
• Ustawa z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej (Dz.U. 2023 poz. 326): od 22 maja 2023 r. wprowadziła art. 997¹ KC (raty, odroczenie, obniżenie zachowku) i art. 1048 § 2 KC (zrzeczenie się samego zachowku).
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. 2026 poz. 468): art. 17 pkt 4 (właściwość sądu okręgowego), art. 39 (sąd właściwy w sprawach o zachowek), art. 98 § 1 (zwrot kosztów procesu), art. 130⁴ (zaliczka na wydatki), art. 649 (otwarcie i ogłoszenie testamentu), art. 777 § 1 pkt 4 (akt notarialny jako tytuł egzekucyjny).
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 1228, ze zmianą z Dz.U. 2025 poz. 1157 obowiązującą od 23 września 2025 r.): art. 13 (opłata od pozwu), art. 23a (zawezwanie do próby ugodowej), art. 42 (wpis własności), art. 102 (zwolnienie od kosztów).
• Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (t.j. Dz.U. 2026 poz. 478): art. 1 ust. 1 pkt 5, art. 4a, art. 6 ust. 1 pkt 2a i ust. 1a, art. 7 ust. 3, art. 9 ust. 1 i 2. Skala podatku: rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 28 czerwca 2023 r. (Dz.U. 2023 poz. 1226), § 2.
• Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. 2026 poz. 592): art. 10 ust. 1 pkt 8 i ust. 5.
• Ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych (t.j. Dz.U. 2026 poz. 191): art. 7 ust. 1 pkt 2 lit. a (stawka przy dożywociu).
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej (t.j. Dz.U. 2024 poz. 1566): § 3, § 8 pkt 4, § 11 ust. 1, § 16.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz.U. 2026 poz. 215): § 2 (stawki minimalne).
• Orzecznictwo: wyrok SN z 17 września 2010 r., II CSK 178/10 (odsetki od wezwania); wyrok SN z 10 marca 2011 r., V CSK 283/10 (przedawnienie przy dziedziczeniu ustawowym); uchwała SN z 10 października 2013 r., III CZP 53/13 (przerwanie przedawnienia wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku). Interpretacja indywidualna Dyrektora KIS z 3 czerwca 2025 r., 0112-KDSL1-1.4011.194.2025.2.MW.

Stan prawny na 24 września 2026 r.

Planujesz testament z wydziedziczeniem, umowę o zrzeczenie się zachowku albo ugodę z ratami w formie aktu? Porównaj opinie o kancelariach notarialnych w Wesołej lub notariuszach na Bielanach i zarezerwuj termin online albo wyślij bezpłatne zapytanie o wycenę.