Umowa majątkowa małżeńska — co mówi Kodeks, co zawiera akt i gdzie ma znaczenie

Wypełniasz wniosek do CEIDG i trafiasz na pole „informacja o małżeńskiej wspólności majątkowej". Bank prosi o „wypis umowy majątkowej małżeńskiej". Notariusz przy sprzedaży mieszkania pyta, w jakim ustroju majątkowym pozostajesz. Za każdym razem chodzi o ten sam dokument, który potocznie nazywamy intercyzą.

Ten artykuł opisuje umowę majątkową małżeńską od strony prawnej i dokumentowej: co dokładnie przewidują art. 47–51⁵ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jak wygląda akt notarialny i jakie zapisy w nim znajdziesz, w jakich urzędach i umowach ma znaczenie oraz jak ją zmienić, rozwiązać lub udowodnić. Jeśli szukasz odpowiedzi na pytanie „czy warto ją podpisać i ile to kosztuje", przeczytaj nasz poradnik o intercyzie.

Szukasz notariusza w Warszawie? Na Notalot.pl porównasz kancelarie w swojej dzielnicy i zapytasz o termin bez wychodzenia z domu.

Czym jest umowa majątkowa małżeńska w świetle Kodeksu?

Umowa majątkowa małżeńska (Kodeks używa też formy „małżeńska umowa majątkowa") to umowa, którą małżonkowie albo narzeczeni zawierają w formie aktu notarialnego, aby zastąpić ustawowy ustrój majątkowy jednym z ustrojów umownych. Definiuje ją art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej: KRO).

Trzy cechy wynikają wprost z przepisu:

• Forma aktu notarialnego pod rygorem nieważności. Umowa spisana na kartce, nawet z podpisami notarialnie poświadczonymi, nie wywołuje skutków.
• Zamknięty katalog ustrojów. Małżonkowie wybierają spośród czterech wariantów przewidzianych w Kodeksie. Nie mogą wymyślić własnego ustroju, na przykład „wspólności tylko co do nieruchomości w Warszawie".
• Może poprzedzać małżeństwo. Umowa zawarta przed ślubem wchodzi w życie z chwilą zawarcia małżeństwa.

Słowo „intercyza" nie występuje w żadnej ustawie. W akcie notarialnym, w CEIDG, w KRS i w księgach wieczystych zawsze spotkasz określenie „umowa majątkowa małżeńska" lub „małżeńska umowa majątkowa".

Ustroje umowne: art. 47–51⁵ KRO w praktyce

Kodeks reguluje ustroje umowne w oddziale 2 działu III. Poniżej najważniejsze przepisy z wyjaśnieniem, co oznaczają dla małżonków.

Rozszerzenie wspólności (art. 47 § 1, 48–50)

Małżonkowie włączają do majątku wspólnego składniki, które według art. 33 KRO byłyby osobiste: na przykład mieszkanie kupione przed ślubem, dochody z majątku osobistego w szerszym zakresie albo konkretne przedmioty. Do tak powstałej wspólności stosuje się przepisy o wspólności ustawowej, w tym zasady zarządu i zgody małżonka z art. 36–37.

Art. 49 § 1 wyznacza granice. Nie można rozszerzyć wspólności na:

• przedmioty, które przypadną małżonkowi w przyszłości z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny,
• prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom (np. udział w spółce cywilnej),
• prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie,
• wierzytelności o odszkodowanie za uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia oraz o zadośćuczynienie,
• niewymagalne jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub z innej działalności zarobkowej.

Art. 50 chroni wierzycieli: jeśli dług powstał przed rozszerzeniem wspólności, wierzyciel nadal może żądać zaspokojenia z przedmiotów, które bez umowy należałyby do majątku osobistego dłużnika. Rozszerzenie wspólności nie jest więc sposobem na „schowanie" majątku przed dawnymi wierzycielami.

Ograniczenie wspólności (art. 47 § 1, 48)

Wspólność ustawowa pozostaje, ale umowa wyłącza z niej wskazane składniki lub kategorie, na przykład dochody z działalności gospodarczej, udziały i akcje albo konkretną nieruchomość. Kodeks nie zawiera tu odrębnego katalogu ograniczeń, ale umowa musi precyzyjnie wskazywać, co zostaje wyłączone. Ogólnikowy zapis rodzi spory przy podziale majątku.

Rozdzielność majątkowa (art. 51–51¹)

Art. 51 stanowi, że każdy z małżonków zachowuje zarówno majątek nabyty przed zawarciem umowy, jak i majątek nabyty później. Art. 51¹ dodaje, że każdy z małżonków zarządza swoim majątkiem samodzielnie. Nie ma majątku wspólnego, nie ma też wymogu zgody małżonka na sprzedaż nieruchomości czy zaciągnięcie kredytu. Praktyczne skutki tego ustroju, w tym dla długów i kredytu, opisujemy w artykule o rozdzielności majątkowej.

Rozdzielność z wyrównaniem dorobków (art. 51²–51⁵)

To najbardziej rozbudowany ustrój umowny i najczęściej źle rozumiany. W trakcie małżeństwa działa jak zwykła rozdzielność. Różnica pojawia się po jej ustaniu:

• Dorobek (art. 51² § 1) to wzrost wartości majątku każdego z małżonków po zawarciu umowy.
• Co się pomija, a co dolicza (art. 51² § 2), jeśli umowa nie stanowi inaczej: pomija się przedmioty nabyte przed umową oraz większość składników z art. 33 (spadki, darowizny, odszkodowania za uszkodzenie ciała, nagrody) i to, co nabyto w zamian za nie. Dolicza się natomiast darowizny dokonane przez małżonka (poza darowiznami na rzecz wspólnych zstępnych i drobnymi zwyczajowymi), usługi świadczone osobiście na rzecz majątku drugiego małżonka oraz nakłady z majątku jednego małżonka na majątek drugiego.
• Wycena (art. 51² § 3): dorobek liczy się według stanu majątku z chwili ustania rozdzielności i według cen z chwili rozliczenia.
• Roszczenie (art. 51³): małżonek o mniejszym dorobku może żądać wyrównania przez zapłatę lub przeniesienie prawa. Z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać zmniejszenia obowiązku wyrównania, a spór rozstrzyga sąd.
• Śmierć małżonka (art. 51⁴): wyrównania dokonuje się między spadkobiercami a pozostałym przy życiu małżonkiem. Spadkobiercy mogą żądać zmniejszenia tylko wtedy, gdy zmarły wytoczył powództwo o rozwód, separację albo unieważnienie małżeństwa.

Właśnie dlatego umowa z wyrównaniem dorobków powinna być dłuższa niż zwykła rozdzielność. Małżonkowie mogą w niej zmienić kodeksowy sposób liczenia dorobku, na przykład wyłączyć z niego konkretne składniki albo ustalić inny moment wyceny. Notariusz spisze tylko to, o czym się umówicie, więc te ustalenia warto przemyśleć przed wizytą.

Co zawiera akt notarialny umowy majątkowej małżeńskiej?

Akt sporządza notariusz według wymogów art. 92 Prawa o notariacie. Umowa majątkowa małżeńska ma zwykle od dwóch do czterech stron i składa się z powtarzalnych części.

1. Komparycja. Data i miejsce, dane notariusza, dane stron: imiona, nazwiska, imiona rodziców, PESEL, adresy, dokumenty tożsamości. Przy umowie po ślubie notariusz opisuje odpis aktu małżeństwa.
2. Oświadczenia wstępne. Że strony pozostają w związku małżeńskim (lub zamierzają go zawrzeć), w jakim ustroju dotąd pozostawały i czy zawierały już wcześniej umowy majątkowe.
3. Postanowienie główne. Jeden paragraf, który wprowadza wybrany ustrój. To serce umowy.
4. Postanowienia dodatkowe. Zależnie od rodzaju umowy: lista składników wyłączonych ze wspólności, zasady obliczania dorobku, nierówne udziały po ustaniu wspólności (art. 50¹).
5. Skutek wobec majątku dotychczasowego. Przy umowie zawieranej po ślubie akt zwykle stwierdza, że dotychczasowy majątek wspólny staje się współwłasnością w udziałach po 1/2, chyba że małżonkowie dzielą go w tym samym akcie.
6. Pouczenia. Notariusz odnotowuje, że pouczył strony o treści art. 47¹ KRO (skuteczność wobec osób trzecich) i o skutkach umowy.
7. Koszty i wypisy. Wysokość taksy, VAT, liczba wydanych wypisów.
8. Klauzula końcowa. „Akt został odczytany, przyjęty i podpisany" oraz podpisy stron i notariusza.

Przykładowe brzmienie postanowienia głównego

Poniższe zapisy pokazują, jak w praktyce brzmi paragraf wprowadzający ustrój. To ilustracja, nie gotowy wzór do wypełnienia: ostateczną treść formułuje notariusz na podstawie Waszych ustaleń.

Rozdzielność majątkowa (przed ślubem):

Stawający oświadczają, że zamierzają zawrzeć związek małżeński i z chwilą jego zawarcia ustanawiają w swoim małżeństwie ustrój rozdzielności majątkowej, wyłączając wspólność ustawową. Każdy z małżonków zachowa majątek nabyty przed zawarciem małżeństwa oraz majątek nabyty w czasie jego trwania i będzie nim zarządzał samodzielnie.

Rozdzielność majątkowa (w trakcie małżeństwa):

Stawający oświadczają, że z dniem dzisiejszym wyłączają obowiązującą między nimi wspólność ustawową i ustanawiają ustrój rozdzielności majątkowej. Ich udziały w dotychczasowym majątku wspólnym są równe.

Rozdzielność z wyrównaniem dorobków:

Stawający ustanawiają ustrój rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków. Przy obliczaniu dorobków pomija się wartość udziałów w spółce ABC sp. z o.o. przysługujących Janowi K. w dniu zawarcia niniejszej umowy.

Ograniczenie wspólności:

Stawający ograniczają obowiązującą między nimi wspólność ustawową w ten sposób, że ze wspólności wyłączają dochody z działalności gospodarczej prowadzonej przez Annę K. pod firmą „AK Projekt" oraz przedmioty nabyte z tych dochodów.

Rozszerzenie wspólności:

Stawający rozszerzają obowiązującą między nimi wspólność ustawową na lokal mieszkalny nr 5 położony w Warszawie przy ul. Przykładowej 1, dla którego Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa prowadzi księgę wieczystą nr WA2M/00000000/0, stanowiący dotychczas majątek osobisty Anny K.

Przy rozszerzeniu wspólności na nieruchomość akt zawiera dodatkowo wniosek o wpis w księdze wieczystej, a notariusz pobiera opłatę sądową 200 zł za wpis prawa własności.

Gdzie umowa majątkowa małżeńska ma znaczenie w praktyce?

Umowy nie rejestruje się w żadnym centralnym rejestrze. Skutek wobec osób trzecich zależy od art. 47¹ KRO: małżonek może powołać się na umowę tylko wobec tych, którzy wiedzieli o jej zawarciu i rodzaju. Dlatego to małżonkowie muszą zadbać o to, by informacja dotarła tam, gdzie jest potrzebna.

Wypis umowy warto trzymać razem z innymi ważnymi dokumentami. Jeśli go zgubisz, kolejny wydaje kancelaria, która sporządziła akt, a po 10 latach archiwum sądu rejonowego. Jak to zrobić, opisujemy w artykule o wypisie aktu notarialnego.

Kto może zawrzeć umowę i w jakiej formie?

• Strony. Małżonkowie albo osoby zamierzające zawrzeć małżeństwo. Umowa „przedmałżeńska" jest ważna od dnia ślubu; jeśli do niego nie dojdzie, nie wywołuje skutków.
• Osobiście lub przez pełnomocnika. Umowę można zawrzeć przez pełnomocnika, ale pełnomocnictwo musi mieć formę aktu notarialnego (art. 99 § 1 Kodeksu cywilnego) i określać rodzaj umowy, którą pełnomocnik ma zawrzeć.
• Przed dowolnym notariuszem w Polsce. Nie obowiązuje właściwość miejscowa. O tym, jak przygotować się do wizyty u notariusza, piszemy osobno.
• Małżeństwa z elementem zagranicznym. Zgodnie z art. 52 ustawy Prawo prywatne międzynarodowe małżonkowie mogą poddać swoje stosunki majątkowe prawu ojczystemu jednego z nich albo prawu państwa, w którym jedno z nich ma miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu. Taki wybór prawa też zawiera się w formie przewidzianej dla umów majątkowych, więc w Polsce przed notariuszem. Jeśli jedno z Was nie zna języka polskiego, przy akcie potrzebny jest tłumacz przysięgły.

Dokumenty potrzebne do sporządzenia aktu to dowody osobiste lub paszporty obojga, a przy umowie po ślubie odpis skrócony aktu małżeństwa. Jeśli umowa dotyczy konkretnej nieruchomości, notariusz poprosi o numer księgi wieczystej.

Zmiana, rozwiązanie i ustanie umowy majątkowej

Art. 47 § 2 KRO pozwala umowę zmienić albo rozwiązać w każdym czasie, zawsze w formie aktu notarialnego i za zgodą obojga. Skutki:

• Rozwiązanie w trakcie małżeństwa przywraca wspólność ustawową od dnia rozwiązania, chyba że małżonkowie wybiorą inny ustrój. Majątek nabyty w czasie rozdzielności pozostaje osobisty.
• Zmiana to na przykład przejście z rozdzielności na rozdzielność z wyrównaniem dorobków albo doprecyzowanie listy składników wyłączonych ze wspólności.
• Umowa nie działa wstecz. Ani jej zawarcie, ani zmiana nie zmieniają przynależności majątku nabytego wcześniej, chyba że małżonkowie wyraźnie rozszerzą wspólność na konkretne składniki.

Umowa majątkowa ustaje też bez działania małżonków: z chwilą ustania małżeństwa (rozwód, śmierć) oraz gdy w jej miejsce wchodzi ustrój przymusowy.

Umowa majątkowa a ustrój przymusowy (art. 52–54 KRO)

Umowny ustrój majątkowy to nie jedyny sposób, w jaki może powstać rozdzielność. Kodeks przewiduje też rozdzielność przymusową, która powstaje niezależnie od woli małżonków:

• Orzeczenie sądu (art. 52): z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustanowienia rozdzielności przez sąd. Może tego żądać także wierzyciel jednego z małżonków, jeśli uprawdopodobni, że zaspokojenie jego wierzytelności wymaga podziału majątku wspólnego. Sąd może wyjątkowo oznaczyć datę wsteczną.
• Z mocy prawa (art. 53): ubezwłasnowolnienie lub ogłoszenie upadłości jednego z małżonków.
• Separacja (art. 54): orzeczenie separacji powoduje powstanie rozdzielności; po jej zniesieniu wraca wspólność ustawowa, chyba że sąd na zgodny wniosek małżonków orzeknie o utrzymaniu rozdzielności.

Różnica w praktyce: rozdzielność przymusowa nie wymaga zgody drugiego małżonka, ale trwa miesiące i kosztuje więcej niż wizyta u notariusza. O tym, jak wygląda podział majątku po rozwodzie w każdym z tych scenariuszy, piszemy w osobnym artykule.

Ile kosztuje sporządzenie umowy majątkowej małżeńskiej?

Maksymalna taksa notarialna za umowę majątkową małżeńską wynosi 400 zł netto (§ 8 pkt 2 rozporządzenia w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej), niezależnie od rodzaju umowy i wartości majątku. Do tego dochodzi VAT i wypisy. Jeśli w tym samym akcie dzielicie dotychczasowy majątek wspólny, taksa za podział liczona jest od jego wartości. Szczegółowy rozkład kosztów, z tabelą i przykładami, znajdziesz w poradniku o intercyzie, a stawkę za podział policzysz w kalkulatorze taksy notarialnej.

Najczęściej zadawane pytania o umowę majątkową małżeńską

Czym różni się umowa majątkowa małżeńska od intercyzy?

Niczym. Intercyza to potoczna nazwa umowy majątkowej małżeńskiej. W przepisach, aktach notarialnych i rejestrach występuje wyłącznie określenie „umowa majątkowa małżeńska" lub „małżeńska umowa majątkowa".

Jakie rodzaje umów majątkowych małżeńskich przewiduje Kodeks?

Art. 47 § 1 KRO wymienia cztery: rozszerzenie wspólności ustawowej, ograniczenie wspólności ustawowej, rozdzielność majątkową oraz rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków. Innych ustrojów umownych prawo polskie nie dopuszcza.

Czy umowa majątkowa małżeńska musi być zawarta u notariusza?

Tak. Art. 47 § 1 KRO wymaga formy aktu notarialnego. Umowa zawarta w innej formie jest nieważna. To samo dotyczy jej zmiany i rozwiązania.

Co zawiera umowa majątkowa małżeńska?

Dane stron, oświadczenie o stanie cywilnym i dotychczasowym ustroju, postanowienie wprowadzające wybrany ustrój, ewentualne postanowienia dodatkowe (np. zasady liczenia dorobku), pouczenie o art. 47¹ KRO, informację o kosztach i wypisach oraz podpisy stron i notariusza.

Czy istnieje wzór umowy majątkowej małżeńskiej?

Nie ma urzędowego wzoru. Akt notarialny sporządza notariusz na podstawie ustaleń małżonków, a przykładowe brzmienie postanowień pokazujemy wyżej. Gotowe „wzory" z internetu nie nadają się do samodzielnego użycia, bo bez formy aktu notarialnego umowa jest nieważna.

Czy umowę majątkową trzeba gdzieś zarejestrować?

Nie ma centralnego rejestru. Przedsiębiorca aktualizuje wpis w CEIDG, wspólnik spółki osobowej w KRS, a wobec banku i kontrahentów umowa jest skuteczna tylko wtedy, gdy o niej wiedzieli (art. 47¹ KRO).

Czego nie można objąć rozszerzeniem wspólności?

Zgodnie z art. 49 KRO: przyszłych spadków, zapisów i darowizn, praw z majątkowej wspólności łącznej (np. spółka cywilna), praw niezbywalnych, roszczeń o odszkodowanie za uszkodzenie ciała i zadośćuczynienie oraz niewymagalnych wierzytelności o wynagrodzenie.

Czy umowę majątkową można zawrzeć przez pełnomocnika?

Tak, ale pełnomocnictwo musi mieć formę aktu notarialnego i wskazywać rodzaj umowy majątkowej, którą pełnomocnik ma zawrzeć.

Co się dzieje z umową majątkową po rozwodzie?

Umowa wygasa wraz z ustaniem małżeństwa. Jeśli obowiązywała rozdzielność, nie ma majątku wspólnego do podziału. Jeśli była to wspólność rozszerzona lub ograniczona, dzieli się majątek wspólny w kształcie wynikającym z umowy, a udziały są równe, chyba że umowa stanowiła inaczej (art. 50¹ KRO).

Podstawa prawna

• Kodeks rodzinny i opiekuńczy: art. 33 (majątek osobisty), art. 36–37 (zarząd majątkiem wspólnym), art. 47–51⁵ (umowne ustroje majątkowe), art. 52–54 (przymusowy ustrój majątkowy).
• Kodeks cywilny, art. 99 (forma pełnomocnictwa).
• Prawo o notariacie, art. 92 (treść aktu notarialnego).
• Prawo prywatne międzynarodowe, art. 52 (wybór prawa dla stosunków majątkowych małżonków).
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej, § 8 pkt 2.

Chcecie spisać umowę majątkową? Porównaj kancelarie notarialne w Warszawie, zapytaj o wolny termin i przyjdź z gotowymi ustaleniami.